Wsie nad jeziorem

Do początku XVII wieku na miejscu Puszczy Szembelewskiej stają wsie starostwa filipowskiego. Dookoła jeziora Dowspuda: Czostkowo (1603) i Czarne (1603, też Czarne Polskie 1607). Nad jeziorem Czarnym: Supienie (1605) i Wysokie (1606) — ta druga później znika. W kącie granicznym: Cisówko (1605), Rakówko i Białejeziorko (1608). Przy granicy wschodniej — Motule, wzmiankowane już w 1585, od rodu Motulów z Krzywowoli.

Starosta buduje sobie dwór Czostkowo, wzmiankowany w 1589. To ośrodek starostwa aż do rozbiorów. Stoi zapewne na kopcu; stąd opowieści o „grodzisku” na folwarku.

Czarne ma podwójną datę w notatkach. Bracia Mikołaj i Jan Czarny pojawiają się około 1562 jako zasadźcy — ziemia wiska i wąsoska, Mazowsze — a zwarta wieś w rejestrach to początek XVII wieku. Wieś wymierzono na 30 włók i powiązano z nowym Filipowem. Obie daty można utrzymać: najpierw nadanie, potem osada w księgach. Do rozbiorów Czarne to wieś królewska starostwa filipowskiego (województwo trockie): rolnictwo i ryby dla silniejszego Filipowa, tuż przy granicy z Prusami.

Kolonizacja starostwa na tym się zamyka. Źródła, które to streszczają, dopowiadają wprost: założone w wiekach następnych niewielkie miejscowości — Huta, Aksamitowizna, Rospuda, Romanówka i Wiśniówek — krajobrazu już nie zmieniły. Huta jest na końcu tej listy, nie na początku. Nie datujemy jej na XVI wiek przez analogię do rudni z innych puszcz.

Przełom XVI i XVII wieku to szczyt zaludnienia przed wielkimi wojnami. Parafia filipowska (erygowana w 1571) w 1616 zanotowała około 418 chrztów. Przy ówczesnych wskaźnikach urodzeń daje to szacunek rzędu 8–10 tysięcy osób w całej parafii — nie tylko w murach miasta. Sam Filipów z przedmieściami (m.in. Jemieliste, Olszanka, Szafranki, Wólka) mógł skupiać kilka tysięcy. To skala, której ten kąt potem długo nie odzyska.