Puszcza i granica

Przez puszczę biegła już droga. Osocznicy grodzieńscy mówili o Wielkiej Drodze Okmińskiej, że jest „przetrzebiona przez dziewięć ostępów”. Przełomscy dodawali, że była za wielkiego księcia Witolda. Później zwano ją Gościńcem Przeroskim. Trzymała się starych szlaków — wody i wypraw — i łączyła wschód znad Niemna z granicą krzyżacką.

W 1422 traktat melneński oddał te lasy Wielkiemu Księstwu Litewskiemu. Dopiero wtedy wielki kompleks między Rajgrodem a Kownem podzielono na puszcze: Przełomską i Perstuńską po obu stronach Czarnej Hańczy, Merecką i Olicką dalej na wschód. Nasza dolina leży na zachodnim skraju — przy granicy z Prusami, w orbicie późniejszego starostwa filipowskiego, nie dworu na Wigrach.

Między 1432 a 1440 Zygmunt Kiejstutowicz nadał Raczce Tabutowiczowi rzekę Dowspudę — dzisiejszą Rospudę — z jeziorami i łąkami. To jedno z najstarszych imiennych nadań na tej wodzie.

24 listopada 1513 Zygmunt I kazał wymierzyć Fotianowi Szembelowi i jego pięciu braciom puszczę „na samej granicy niemieckiej”: dwie mile wszerz, milę w poprzek. Długość 12–14 km i szerokość 7–9 km zgadzają się z późniejszą włością szembelewską. Granica południowa — dobra Bakałarzewicza; zachodnia i północna — granica państwowa; wschodnia — jezioro Przerośl, Krzywe, Jemieliste i rzeka Zusna. Szembelowie założyli dwór Dowspuda albo Szembelewo: dwie wsie naprzeciw siebie nad Filipówką, blisko jej ujścia do Dowspudy.

To jest rama tej historii: Filipów, Przerośl, rzeka i jezioro. Nie rudnie daleko na wschód.

Około 1500 ten klin przy granicy to wciąż pustka osadnicza: nie ma tu jeszcze miasta ani gminy w dzisiejszym sensie. Stałych wsi prawie nie ma — w puszczy bywają myśliwi, osocznicy i bartnicy. Stałe zasiedlenie rusza dopiero z nadaniami Szembelów i pomiarem włóczną w XVI wieku.