Otoczenie Huty 5 w Dolinie Górnej Rospudy, koło Filipowa

Dolina Górnej Rospudy

Historia miejsca i regionu

Filipów, Przerośl, jezioro Rospuda. Dziesięć er od lądolodu do enklawy.

Huta 5 leży w Dolinie Górnej Rospudy, w klinie dawnego starostwa filipowskiego — między Filipowem, Przeroślą a jeziorem, które kiedyś zwało się Dowspudą. Nazwa Rospuda weszła później, od folwarku i młyna przy wodzie; dziś mówimy Rospuda Filipowska.

Oś czasu śledzi dzieje społeczne i gospodarcze tego kąta: puszczę przy granicy, lokacje, włóki, lustracje, pożary, wyludnienie i mapy — także wahania ludności: od pustki około 1500, przez szczyt parafii na przełomie XVI i XVII wieku, upadek po 1656, po spisy XVIII–XIX wieku. Inne huty, rudnie i smolarnie puszcz wigierskich i augustowskich zostawiamy w tle regionu — nie są tożsamością tej wsi nad jeziorem.

Dziesięć er prowadzi od lądolodu do dzisiejszej enklawy. Zaczyna się od krajobrazu, a kończy przy tym samym brzegu.

  1. Lód i las — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    do XII w.

    Lód i las

    Jeziora i pagórki tej doliny są śladem lądolodu. Potem — puszcza po Jaćwingach.

  2. Puszcza i granica — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    1392–1513

    Puszcza i granica

    Droga Okmińska za Witolda, traktat melneński i nadanie Szembelom — zalążek starostwa filipowskiego.

  3. Bona i dwie polany — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    1537–1562

    Bona i dwie polany

    Pomiara włóczna, włość szembelewska i ucieczki „za granicę pruską na wolę”.

  4. Filipów i Przerośl — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    1570–1578

    Filipów i Przerośl

    Lokacja Filipowa 8 września 1570, herb Rak, najstarsza parafia w kącie i miasto na wolach naprzeciw Małej Przerośli.

  5. Wyspy własności — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    1562–1662

    Wyspy własności

    Prywatne skrawki w puszczy królewskiej: Mała Przerośl, Morsztynowizna i młyn, od którego jezioro wzięło nazwę Rospuda.

  6. Wsie nad jeziorem — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    1585–1608

    Wsie nad jeziorem

    Motule, Czostków, Czarne, Supienie. Kolonizacja starostwa się zamyka — Huty na tej liście jeszcze nie ma.

  7. Bitwa pod Filipowem — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    1656–1668

    Bitwa pod Filipowem

    Potop: spalony Filipów, stratowane wsie, Czarne z trzydziestu włók spada do czterech.

  8. Huta na mapach — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    ok. 1800 – 1931

    Huta na mapach

    Kolonizacja od ok. 1800: kilka rodzin, w szczycie kilkanaście. Na mapach od końca XVIII w.: hutta, chutta, huta.

  9. Filipów XIX–XX w. — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    1789 – 1945

    Filipów XIX–XX w.

    Spisy parafii, utrata praw miejskich, rynek przy granicy i Zagłada — miasto jako tło doliny.

  10. Co zostało — Huta 5 przy Filipowie i Rospudzie

    XIX w. – dziś

    Co zostało

    Z Czarnego nad brzeg — Pod Jezioro. Stąd zaczyna się opowieść o Hucie 5.

Szkice na podstawie notatek i opracowań osadnictwa Suwalszczyzny (m.in. Wiśniewski). Daty Huty na mapach są pewniejsze niż data założenia — aktu lokacyjnego nie znamy.

Enklawa dziś